Μια κρίση σπάνια αφορά μόνο έναν άνθρωπο.
Όταν κάτι σημαντικό συμβαίνει στη ζωή ενός μέλους της οικογένειας, συχνά επηρεάζονται και οι υπόλοιποι. Αλλάζουν οι ισορροπίες, οι ρόλοι, η καθημερινότητα και μερικές φορές ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούμε μεταξύ μας.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μια οικογένεια «δεν λειτουργεί καλά». Συχνά σημαίνει ότι προσπαθεί να προσαρμοστεί σε μια κατάσταση που, τουλάχιστον για ένα διάστημα, ξεπερνά τους τρόπους με τους οποίους είχε μάθει μέχρι τότε να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες.
Τι μπορεί να αποτελέσει κρίση για μια οικογένεια;
Όταν ακούμε τη λέξη «κρίση», συνήθως σκεφτόμαστε ένα ξαφνικό και σοβαρό γεγονός. Πράγματι, μια απώλεια, μια ασθένεια, ένα ατύχημα, η απώλεια εργασίας, μια οικονομική δυσκολία, ένας χωρισμός ή μια σοβαρή ψυχική δυσκολία ενός μέλους μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά ολόκληρη την οικογένεια.
Κρίση μπορεί όμως να προκαλέσει και μια δυσκολία που διαρκεί στον χρόνο, όπως μια χρόνια ασθένεια, η μακροχρόνια φροντίδα ενός μέλους της οικογένειας ή ένα πρόβλημα εξάρτησης.
Κρίση μπορεί επίσης να προκύψει σε περιόδους σημαντικών αλλαγών και μεταβάσεων στη ζωή μιας οικογένειας. Ακόμη και μια αναμενόμενη ή θετική αλλαγή μπορεί να απαιτήσει αναπροσαρμογή των ρόλων, των σχέσεων και της καθημερινότητας.
Κάποιες φορές δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο γεγονός. Υπάρχει μια συσσώρευση απαιτήσεων — επαγγελματική πίεση, οικονομική ανασφάλεια, δυσκολίες στη σχέση, ευθύνες φροντίδας — που σταδιακά επιβαρύνει την ισορροπία της οικογένειας.
Το αν μια κατάσταση θα βιωθεί ως κρίση εξαρτάται όχι μόνο από το τι συνέβη, αλλά και από τη χρονική στιγμή, το νόημα που έχει για τη συγκεκριμένη οικογένεια, τις άλλες απαιτήσεις που ήδη υπάρχουν και τους πόρους και την υποστήριξη που διαθέτει.
Όταν αλλάζει κάτι, αλλάζει και η ισορροπία
Μέσα στην οικογένεια οι άνθρωποι συνδέονται και επηρεάζουν ο ένας τον άλλον. Όταν λοιπόν ένας δυσκολεύεται, οι υπόλοιποι συνήθως προσπαθούν — συνειδητά ή όχι — να προσαρμοστούν.
Κάποιος μπορεί να αναλάβει περισσότερες ευθύνες. Κάποιος άλλος να προσπαθεί να διατηρεί συνεχώς τις ισορροπίες. Ένα μέλος μπορεί να θυμώνει περισσότερο, ενώ ένα άλλο να αποσύρεται. Ακόμη και τα παιδιά συχνά αντιλαμβάνονται ότι κάτι έχει αλλάξει, χωρίς απαραίτητα να γνωρίζουν τι ακριβώς συμβαίνει.
Και δεν αντιδρούν όλοι με τον ίδιο τρόπο. Άλλος χρειάζεται να μιλήσει, άλλος περισσότερο χρόνο. Κάποιος αναζητά αμέσως λύσεις, ενώ κάποιος άλλος μπορεί αρχικά να αισθάνεται ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα. Η διαφορετική αντίδραση δεν σημαίνει απαραίτητα αδιαφορία ή έλλειψη σύνδεσης.
Οι ρόλοι που αναλαμβάνουμε
Σε μια δύσκολη περίοδο είναι φυσικό να αλλάζουν προσωρινά οι ρόλοι. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η κρίση διαρκεί και οι προσωρινοί αυτοί ρόλοι παγιώνονται.
Ο άνθρωπος που φροντίζει τους πάντες μπορεί να ξεχάσει ότι χρειάζεται και ο ίδιος φροντίδα. Εκείνος που φαίνεται να «αντέχει» μπορεί να θεωρήσει ότι δεν έχει δικαίωμα να κουραστεί. Ένα παιδί μπορεί να προσπαθεί να μη δημιουργεί επιπλέον δυσκολίες και να αναλαμβάνει περισσότερα από όσα αντιστοιχούν στην ηλικία του.
Σε παρατεταμένες καταστάσεις — όπως μια χρόνια ασθένεια, μια ψυχική δυσκολία ή μια εξάρτηση — ολόκληρη η καθημερινότητα μπορεί σταδιακά να αρχίσει να οργανώνεται γύρω από το πρόβλημα. Εκεί χρειάζεται να θυμόμαστε ότι η φροντίδα ενός ανθρώπου δεν προϋποθέτει να εξαφανιστούν οι ανάγκες όλων των υπολοίπων.
Τι μπορεί να βοηθήσει;
Δεν υπάρχει ένας σωστός τρόπος να περάσει μια οικογένεια μια κρίση. Η έρευνα γύρω από την οικογενειακή ανθεκτικότητα, όμως, αναδεικνύει ορισμένες διαδικασίες που μπορούν να διευκολύνουν την προσαρμογή.
Μία από αυτές είναι η επικοινωνία. Όχι η υποχρέωση να μιλάμε συνεχώς, αλλά η δυνατότητα να υπάρχει αρκετή σαφήνεια και ειλικρίνεια ώστε τα μέλη της οικογένειας να μη μένουν μόνα με φόβους και υποθέσεις.
Εξίσου σημαντική είναι η ευελιξία. Οι ρόλοι και οι ευθύνες μπορεί να χρειαστεί να αλλάξουν, αλλά χρειάζεται και να επανεξετάζονται καθώς αλλάζουν οι συνθήκες.
Χρειάζονται επίσης όρια. Το να στηρίζω έναν άνθρωπο δεν σημαίνει ότι μπορώ να λύσω κάθε δυσκολία του ούτε ότι χρειάζεται να εγκαταλείψω τις δικές μου ανάγκες.
Και, τέλος, υπάρχει η δυνατότητα να αξιοποιήσουμε υποστήριξη έξω από την οικογένεια — ανθρώπους εμπιστοσύνης, το κοινωνικό μας δίκτυο ή, όταν η δυσκολία ξεπερνά όσα μπορούμε να διαχειριστούμε, επαγγελματική βοήθεια.
Η κρίση δεν χρειάζεται να γίνει η ταυτότητα της οικογένειας
Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι μια οικογένεια δεν δυσκολεύεται, δεν θυμώνει ή δεν λυγίζει. Ούτε σημαίνει απαραίτητα ότι μετά την κρίση όλα επιστρέφουν ακριβώς όπως ήταν.
Μπορεί να σημαίνει ότι, μέσα σε μια νέα πραγματικότητα, η οικογένεια καταφέρνει σταδιακά να κατανοήσει τι έχει αλλάξει, να αναδιοργανωθεί και να αναζητήσει νέους τρόπους σύνδεσης και προσαρμογής.
Κάποιες δυσκολίες μπορούμε να τις διαχειριστούμε αξιοποιώντας τις δικές μας δυνάμεις, τις σχέσεις και τους ανθρώπους που έχουμε γύρω μας. Υπάρχουν όμως και στιγμές που όσα γνωρίζουμε και όσα έχουμε προσπαθήσει δεν αρκούν για να μας βοηθήσουν να προχωρήσουμε.
Τότε, η αναζήτηση βοήθειας μπορεί να είναι το επόμενο βήμα. Μπορεί να δημιουργήσει χώρο για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτό που συμβαίνει, να αναγνωρίσουμε τι μας κρατά εγκλωβισμένους και να αναζητήσουμε διαφορετικούς τρόπους να το αντιμετωπίσουμε.
Η κρίση μπορεί να αλλάξει μια οικογένεια. Δεν χρειάζεται όμως να την καθορίσει.
Γιατί μερικές φορές η εξέλιξη δεν είναι η επιστροφή στο «πριν». Είναι η δυνατότητα να κατανοήσουμε αυτό που έχει αλλάξει και να βρούμε έναν τρόπο να προχωρήσουμε από το «τώρα».
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Walsh, F. (2016). Applying a Family Resilience Framework in Training, Practice, and Research: Mastering the Art of the Possible. Family Process, 55(4), 616–632. DOI: 10.1111/famp.12260.
Walsh, F. (2021). Family Resilience: A Dynamic Systemic Framework. In M. Ungar (Ed.), Multisystemic Resilience: Adaptation and Transformation in Contexts of Change. Oxford University Press. DOI: 10.1093/oso/9780190095888.003.0015.
McGovern, R., et al. (2021). Psychosocial Interventions to Improve Psychological, Social and Physical Wellbeing in Family Members Affected by an Adult Relative’s Substance Use: A Systematic Search and Review of the Evidence. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(4), 1793. DOI: 10.3390/ijerph18041793.
NOESIS — Κατανόηση • Αλλαγή • Εξέλιξη