Όταν μιλάμε για ανάπτυξη, συχνά το μυαλό μας πηγαίνει στα παιδιά.
Στα πρώτα βήματα, στο σχολείο, στην εφηβεία, στην ενηλικίωση. Σαν να υπάρχει κάποια στιγμή κατά την οποία η ανάπτυξη ολοκληρώνεται και από εκεί και μετά απλώς συνεχίζουμε τη ζωή μας.
Η ανθρώπινη εξέλιξη, όμως, δεν σταματά όταν ενηλικιωνόμαστε.
Σε όλη τη διάρκεια της ζωής αλλάζουμε, προσαρμοζόμαστε, αποκτούμε νέους ρόλους, αποχωριζόμαστε άλλους, αναθεωρούμε επιλογές και πολλές φορές καλούμαστε να ξανασκεφτούμε ποιοι είμαστε και τι έχει σημασία για εμάς.
Η σύγχρονη προσέγγιση της διά βίου ανάπτυξης αντιμετωπίζει την εξέλιξη ως μια συνεχή διαδικασία προσαρμογής. Η αλλαγή και η σταθερότητα δεν είναι αντίθετες έννοιες: ακόμη και η διατήρηση μιας αίσθησης συνέχειας του εαυτού μπορεί να είναι αποτέλεσμα ενεργών διαδικασιών προσαρμογής.
Η ζωή δεν ακολουθεί μία ευθεία γραμμή
Υπάρχουν περίοδοι στις οποίες οι αλλαγές είναι πιο εμφανείς και άλλες στις οποίες συντελούνται πιο αθόρυβα.
Σπουδές, εργασία, σχέσεις, δημιουργία οικογένειας ή διαφορετικές προσωπικές επιλογές, αλλαγές στην επαγγελματική ζωή, φροντίδα άλλων ανθρώπων, αποχωρισμοί, απώλειες και νέοι ρόλοι μπορούν σε διαφορετικές στιγμές να μας ζητήσουν να προσαρμοστούμε.
Δεν υπάρχει όμως μία διαδρομή που να ακολουθούν όλοι.
Η εποχή στην οποία ζούμε, η κουλτούρα, οι οικογενειακές και κοινωνικές συνθήκες, οι οικονομικές δυνατότητες, οι σχέσεις, οι επιλογές μας αλλά και τα απρόβλεπτα γεγονότα επηρεάζουν την πορεία μας.
Η ίδια ηλικία μπορεί επομένως να σημαίνει εντελώς διαφορετικά πράγματα για δύο ανθρώπους.
Δεν υπάρχει ένα κοινό χρονοδιάγραμμα για όλους
Πολλές φορές κουβαλάμε μια εικόνα για το πού «θα έπρεπε» να βρισκόμαστε σε μια συγκεκριμένη ηλικία.
Μέχρι τότε να έχω αποφασίσει τι θέλω να κάνω. Να έχω μια σταθερή σχέση. Να έχω δημιουργήσει οικογένεια. Να έχω πετύχει επαγγελματικά. Να έχω βρει, τελικά, ποιος είμαι.
Η ανθρώπινη ανάπτυξη, όμως, δεν λειτουργεί σαν μια σειρά από προθεσμίες.
Ακόμη και η μέση ηλικία, που συχνά παρουσιάζεται μέσα από την απλουστευμένη εικόνα μιας αναπόφευκτης «κρίσης», περιγράφεται από τη σύγχρονη βιβλιογραφία πολύ πιο σύνθετα: ως περίοδος στην οποία μπορεί να συνυπάρχουν απαιτήσεις, πολλαπλοί ρόλοι, αλλαγές, ευκαιρίες και δυνατότητες ανάπτυξης.
Η εξέλιξη δεν σημαίνει μόνο πρόοδο
Καθώς μεγαλώνουμε, δεν κινούμαστε απλώς από το «λιγότερο» προς το «περισσότερο».
Η ανάπτυξη μπορεί να περιλαμβάνει κέρδη και απώλειες, αλλαγή και σταθερότητα. Μια νέα δυνατότητα μπορεί να συνοδεύεται από έναν περιορισμό, ενώ κάτι που αφήνουμε πίσω μπορεί να ανοίγει χώρο για κάτι διαφορετικό.
Η ανεξαρτησία μπορεί να φέρει ελευθερία αλλά και ευθύνη. Μια επαγγελματική αλλαγή μπορεί να ανοίξει έναν νέο δρόμο και ταυτόχρονα να απαιτήσει να αφήσουμε πίσω κάτι γνώριμο. Ένας νέος ρόλος μπορεί να μας δώσει νόημα, ενώ παράλληλα να μας ζητήσει να αναδιοργανώσουμε άλλες πλευρές της ζωής μας.
Η εξέλιξη, επομένως, δεν είναι μια συνεχής ανοδική γραμμή. Είναι μια διαδικασία προσαρμογής σε αυτό που αλλάζει — γύρω μας αλλά και μέσα μας.
Μπορούμε να αλλάζουμε και ως ενήλικες
Η δυνατότητα αλλαγής δεν εξαφανίζεται όταν τελειώσει η παιδική ηλικία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αλλάξουμε τα πάντα, οποτεδήποτε και χωρίς περιορισμούς. Σημαίνει όμως ότι η πορεία μας δεν είναι ολοκληρωτικά προκαθορισμένη από όσα έχουν ήδη συμβεί.
Μπορούμε να αποκτήσουμε νέους τρόπους να σχετιζόμαστε, να επανεξετάσουμε πεποιθήσεις που κάποτε μας εξυπηρετούσαν, να προσαρμόσουμε τους στόχους μας όταν αλλάζουν οι συνθήκες και να αναδιοργανώσουμε πλευρές της ζωής μας.
Η προσαρμογή δεν σημαίνει πάντα να αλλάξουμε τον κόσμο γύρω μας. Μερικές φορές σημαίνει να επανεξετάσουμε στόχους, προσδοκίες ή αξιολογήσεις όταν οι συνθήκες έχουν αλλάξει.
Όταν χρειάζεται να ξαναδούμε πού βρισκόμαστε
Υπάρχουν περίοδοι στη ζωή που οι απαντήσεις που είχαμε μέχρι τότε δεν μας ταιριάζουν πια.
Μπορεί να έχουμε ακολουθήσει μια συγκεκριμένη επαγγελματική πορεία, να έχουμε δημιουργήσει σχέσεις, να έχουμε αναλάβει ρόλους και ευθύνες και, κάποια στιγμή, να βρεθούμε μπροστά σε ερωτήματα που πιστεύαμε ότι είχαμε ήδη απαντήσει:
Ποιος είμαι σήμερα;
Τι από όσα έχω επιλέξει εξακολουθεί να με εκφράζει;
Τι θέλω να κρατήσω και τι χρειάζεται να αλλάξει;
Η ταυτότητα δεν αφορά μόνο την εφηβεία ή τη νεαρή ενήλικη ζωή. Η έρευνα για την ενήλικη ανάπτυξη της ταυτότητας δείχνει ότι η αίσθηση συνοχής και συνέχειας του εαυτού μπορεί να χρειάζεται να αναδιοργανώνεται όταν αλλάζουν σημαντικά οι συνθήκες της ζωής.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάτι έχει πάει λάθος. Μπορεί να σημαίνει ότι εμείς οι ίδιοι έχουμε αλλάξει.
Σε τέτοιες περιόδους ίσως χρειάζεται να κάνουμε μια παύση και έναν μικρό απολογισμό. Να κοιτάξουμε πού βρισκόμαστε, τι έχει αλλάξει στις ανάγκες και στις προτεραιότητές μας και αν ο τρόπος που ζούμε σήμερα εξακολουθεί να βρίσκεται κοντά σε αυτό που έχει αξία για εμάς.
Και ο επαναπροσδιορισμός δεν σημαίνει πάντα ότι πρέπει να ανατρέψουμε τη ζωή μας. Μερικές φορές αφορά μια μεγάλη αλλαγή. Άλλες φορές αφορά μικρότερες αλλά ουσιαστικές μετακινήσεις: ένα διαφορετικό όριο, μια νέα επιλογή, έναν ρόλο που χρειάζεται να αφήσουμε ή έναν διαφορετικό τρόπο να σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας και τους άλλους.
Ίσως η εξέλιξη σε κάποιες φάσεις της ζωής να ξεκινά ακριβώς από εκεί: από τη στιγμή που σταματάμε για λίγο να ρωτάμε «πού θα έπρεπε να βρίσκομαι;» και αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε «πού βρίσκομαι τώρα και προς τα πού θέλω να κινηθώ;»
Όταν η αλλαγή είναι δύσκολη
Δεν είναι κάθε μετάβαση κρίση και δεν χρειάζεται κάθε επαναπροσδιορισμός ψυχολογική υποστήριξη.
Πολλές αλλαγές μπορούμε να τις διαχειριστούμε μέσα από τους δικούς μας πόρους, τις σχέσεις μας και τον χρόνο που χρειαζόμαστε για να προσαρμοστούμε.
Υπάρχουν όμως και περίοδοι στις οποίες αισθανόμαστε ότι έχουμε μείνει εγκλωβισμένοι ανάμεσα σε αυτό που ήμασταν και σε αυτό που θέλουμε να γίνει διαφορετικό.
Όταν δυσκολευόμαστε να διαχειριστούμε αυτή τη μετάβαση με τους τρόπους που ήδη διαθέτουμε, η αναζήτηση βοήθειας μπορεί να δημιουργήσει έναν χώρο για κατανόηση, επαναπροσδιορισμό και νέες επιλογές.
Δεν υπάρχει ηλικία για την εξέλιξη
Ίσως τελικά τα σημαντικότερα ορόσημα της ζωής να μην είναι μόνο εκείνα που μπορούν να τοποθετηθούν σε μια συγκεκριμένη ηλικία.
Υπάρχουν και εκείνα που είναι διαφορετικά για τον καθένα: μια απόφαση, ένας αποχωρισμός, ένας καινούργιος ρόλος, μια αλλαγή πορείας, η στιγμή που αφήνουμε κάτι πίσω ή εκείνη που αποφασίζουμε να ξεκινήσουμε κάτι διαφορετικό.
Η εξέλιξη δεν σημαίνει ότι κάθε αλλαγή είναι εύκολη ή ότι κάθε δυσκολία μάς κάνει απαραίτητα καλύτερους.
Σημαίνει ότι η δυνατότητα να αλλάζουμε, να προσαρμοζόμαστε και να επαναπροσδιορίζουμε τη σχέση μας με τον εαυτό μας και τη ζωή δεν τελειώνει σε μια συγκεκριμένη ηλικία.
Δεν σταματάμε να εξελισσόμαστε επειδή μεγαλώνουμε.
Μεγαλώνουμε και μέσα από τον τρόπο που συνεχίζουμε να εξελισσόμαστε.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Greve, W. (2023). Adaptation across the Lifespan: Towards a Processual Evolutionary Explanation of Human Development. Integrative Psychological and Behavioral Science, 57, 1119–1139. DOI: 10.1007/s12124-023-09767-y.
Mitchell, L. L., Adler, J. M., Carlsson, J., Eriksson, P. L., & Syed, M. (2021). A Conceptual Review of Identity Integration Across Adulthood. Developmental Psychology, 57(11), 1981–1990. DOI: 10.1037/dev0001246.
Infurna, F. J., Gerstorf, D., & Lachman, M. E. (2020). Midlife in the 2020s: Opportunities and Challenges. American Psychologist, 75(4), 470–485. DOI: 10.1037/amp0000591.
NOESIS — Κατανόηση • Αλλαγή • Εξέλιξη